Việc đổi mới và tiến tới thống nhất sách giáo khoa (SGK) là một định hướng lớn trong lộ trình cải cách giáo dục, với mục tiêu xây dựng chương trình học có tính đồng bộ, hiện đại và phù hợp với định hướng phát triển năng lực người học. Đây là bước đi cần thiết nhằm khắc phục những hạn chế của chương trình cũ, đồng thời tạo tiền đề cho một hệ thống giáo dục thống nhất và bền vững hơn trong dài hạn.
Tuy nhiên, trên thực tế triển khai, đặc biệt trong giai đoạn chuyển tiếp giữa các bộ SGK hoặc khi học sinh trải qua nhiều lần thay đổi chương trình trong cùng một cấp học, không ít em rơi vào tình trạng hổng kiến thức một cách âm thầm. Điều đáng nói là sự thiếu hụt này thường không thể hiện rõ ngay trong điểm số, mà chỉ bộc lộ khi học sinh bước vào các giai đoạn học nâng cao, ôn luyện chuyên sâu hoặc chuyển cấp.
Vấn đề không phải do thay đổi sách giáo khoa, mà do sự gián đoạn trong quá trình tiếp nhận kiến thức của học sinh.
-
Sự khác biệt về cấu trúc nội dung giữa các bộ sách giáo khoa
Mỗi bộ SGK được biên soạn theo định hướng sư phạm riêng, thể hiện rõ qua cấu trúc chương trình, cách phân bố nội dung theo lớp, cũng như trình tự hình thành và phát triển các khái niệm học thuật. Đối với các môn học có tính hệ thống cao như Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh hay Khoa học tự nhiên, tính liên thông và kế thừa kiến thức đóng vai trò đặc biệt quan trọng.
Khi học sinh chuyển từ bộ SGK này sang bộ SGK khác, rất dễ xuất hiện tình trạng thiếu hụt “mắt xích” kiến thức nền. Có những nội dung trong bộ sách cũ được giới thiệu sớm và đóng vai trò làm nền cho các kiến thức tiếp theo, nhưng trong bộ sách mới lại được dời xuống lớp sau hoặc tích hợp vào một chủ đề khác. Ngược lại, cũng có những kiến thức mới được đưa lên sớm hơn mà học sinh chưa được trang bị đầy đủ nền tảng cần thiết.
Nếu không có quá trình rà soát và bổ sung kịp thời, học sinh buộc phải tiếp nhận kiến thức mới trên một nền tảng chưa hoàn chỉnh, dẫn đến việc hiểu khái niệm một cách rời rạc, thiếu bản chất hoặc ghi nhớ máy móc. Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến học sinh học “vẫn theo kịp bài”, nhưng lại gặp khó khăn khi vận dụng hoặc học nâng cao sau này.
Thay đổi cách tiếp cận kiến thức làm gián đoạn tạm thời quá trình hình thành tư duy
Một điểm đáng chú ý trong các chương trình SGK mới là sự chuyển dịch mạnh từ dạy học truyền thụ sang dạy học phát triển năng lực. Điều này thể hiện qua việc tăng cường hoạt động trải nghiệm, câu hỏi mở, bài tập vận dụng và giảm dần cách trình bày kiến thức theo lối tuyến tính.
Trong khi đó, nhiều học sinh đã quen với phương pháp học cũ, dựa nhiều vào ghi nhớ và làm bài theo mẫu. Khi chuyển sang SGK mới hoặc thống nhất chương trình, nếu không được hướng dẫn cách học phù hợp, học sinh dễ rơi vào trạng thái theo kịp hình thức nhưng thiếu chiều sâu tư duy, dẫn đến lỗ hổng kiến thức mang tính phương pháp.
-
Thời gian thích nghi không đồng đều giữa các nhóm học sinh
Không phải tất cả học sinh đều có khả năng thích nghi nhanh với sự thay đổi chương trình và sách giáo khoa. Những học sinh có năng lực tự học tốt, nền tảng vững vàng thường vượt qua giai đoạn chuyển tiếp dễ dàng hơn. Ngược lại, học sinh trung bình hoặc học sinh có lỗ hổng kiến thức từ trước rất dễ bị “bỏ lại phía sau”.
Việc thống nhất SGK trong khi chưa có giải pháp phân hóa hỗ trợ phù hợp sẽ làm gia tăng khoảng cách về trình độ giữa các nhóm học sinh, khiến tình trạng hổng kiến thức trở nên rõ rệt hơn theo thời gian.
Sự thiếu liên kết trong quá trình dạy và học thực tế
Trong thực tế triển khai, giáo viên và nhà trường có thể gặp khó khăn khi chuyển đổi đồng loạt chương trình, đặc biệt trong việc lựa chọn nội dung trọng tâm và điều chỉnh tiến độ dạy học. Nếu việc chuyển đổi SGK diễn ra nhanh nhưng thiếu giai đoạn rà soát kiến thức cũ, học sinh dễ học chồng chéo hoặc bỏ sót những nội dung nền tảng quan trọng.
Điều này thường không bộc lộ ngay trong điểm số ngắn hạn, nhưng sẽ thể hiện rõ khi học sinh bước vào các giai đoạn học nâng cao, ôn thi hoặc chuyển cấp.
-
Hổng kiến thức
Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng học sinh hổng kiến thức vì chương trình mới “nhẹ hơn” hoặc “giảm tải”. Trên thực tế, hổng kiến thức thường xuất phát từ sự đứt gãy trong mạch kiến thức, khi học sinh không được củng cố đầy đủ các khái niệm nền trước khi tiếp cận nội dung mới.
Nếu không có sự hỗ trợ kịp thời, các lỗ hổng này sẽ tích lũy dần, khiến học sinh gặp khó khăn trong việc vận dụng kiến thức và mất dần sự tự tin trong học tập.
Tại Trí Đức Education, các thầy cô luôn chú trọng rà soát nền tảng kiến thức cho học sinh trong bối cảnh đổi mới và thống nhất SGK, từ đó xây dựng lộ trình học bù – củng cố – nâng cao phù hợp với từng em. Mục tiêu không chỉ là theo kịp chương trình, mà là đảm bảo học sinh hiểu đúng, học chắc và phát triển năng lực học tập bền vững.
👉 Đăng ký tư vấn ngay hôm nay để được tư vấn lộ trình học tập phù hợp trong giai đoạn chuyển đổi sách giáo khoa.
👉 Đăng ký tại: https://triducedu.vn/
